Cũng đã gần 3 năm kể từ khi ChatGPT trở thành thứ bất kỳ ai cũng có thể dùng được. Tôi nhớ lúc đó phần lớn mọi người hỏi nhau một câu: “AI có lấy được việc làm của mình không?”
Nhưng tôi nghĩ câu hỏi đó đặt nhầm chỗ.
Câu hỏi đúng hơn phải là: “Hệ thống giáo dục hiện tại có đang dạy chúng ta cách sinh tồn trong thế giới có AI hay không?”
Theo quan sát của tôi, câu trả lời là không. Và lý do thì sâu hơn nhiều người nghĩ.
1. AI vốn thuộc thế giới của logic, nhưng nó vừa học được cách nói chuyện với con người
AI, về bản chất, là hệ thống xử lý logic. Mọi thứ bên trong đó đều là phép tính, xác suất, và các quy tắc toán học. Đây là sân chơi gốc của nó.
Nhưng điều kỳ lạ xảy ra trong vài năm gần đây là: AI học được cách giao tiếp bằng ngôn ngữ tự nhiên của con người, thứ ngôn ngữ vốn phi cấu trúc, đầy cảm xúc, mơ hồ và mâu thuẫn. Nó không chỉ hiểu được ngôn ngữ đó, nó còn sản xuất ra nội dung bằng ngôn ngữ đó ở tốc độ và quy mô con người không thể theo kịp.
Cụ thể, theo dữ liệu OpenAI công bố, GPT-4 đạt bách phân vị thứ 90 trong kỳ thi luật sư Mỹ, top 10% trong SAT, và vượt qua hầu hết các kỳ thi y khoa thông thường. Đây không phải dự đoán tương lai. Đây đã xảy ra rồi.
Một cỗ máy logic vừa nói chuyện được bằng ngôn ngữ của bạn. Điều đó thay đổi mọi thứ.
2. Trường học đang dạy chúng ta làm chính xác thứ AI giỏi hơn
Hãy nhìn vào chương trình học từ tiểu học đến đại học: toán, lý, hóa, lập trình, kế toán, luật, y khoa… Tất cả đều xoay quanh một thứ cốt lõi là hiểu và áp dụng logic.
Chấm điểm cũng vậy. Bài làm đúng hay sai dựa trên đáp án có cấu trúc, phương pháp có quy trình, kết quả có thể kiểm chứng. Toàn bộ hệ thống được xây dựng trong hàng trăm năm qua đều vận hành trên một giả định ngầm: khả năng xử lý logic là thứ khan hiếm và có giá trị.
Không phải hệ thống đó sai. Nó đúng với thế giới trước đây.
Nhưng AI vừa làm cho thứ đó trở nên vô cùng rẻ và vô cùng sẵn có. Giả định nền tảng của hệ thống giáo dục truyền thống đã không còn đứng vững nữa.
3. Con người không thể thắng AI ở logic, và điều đó không thay đổi được
Tôi biết nghe điều này sẽ khó chịu. Nhưng đây là sự thật đơn giản: một đứa trẻ học 12 năm phổ thông cộng 4 năm đại học không thể xử lý thông tin nhanh hơn, rộng hơn, hoặc rẻ hơn một mô hình AI hiện tại.
Không phải vì đứa trẻ đó kém thông minh. Mà vì đây không phải cuộc đua công bằng.
AI được xây từ hàng tỷ điểm dữ liệu, chạy 24/7, không cần ngủ, không cần ăn, chi phí vận hành gần như bằng không so với chi phí nuôi một con người trưởng thành có bằng cấp. Nếu tiêu chí thành công vẫn là “nhớ nhiều, tính nhanh, làm đúng quy trình” thì AI thắng. Không có ngoại lệ.
4. Thứ duy nhất con người còn hơn AI thì một đứa trẻ 2 tuổi đã có sẵn
Đây là điểm tôi thấy thú vị và quan trọng nhất.
Cho đến nay, AI vẫn không có cảm xúc thực sự và không có nhận thức về sự tồn tại của bản thân. Theo quan điểm của nhiều nhà nghiên cứu AI, trong đó có Yann LeCun của Meta AI, các mô hình ngôn ngữ lớn về cơ bản là “mô phỏng ngôn ngữ”, chứ không phải “hiểu ngôn ngữ” theo nghĩa con người hiểu.
Nhưng một đứa trẻ 2 tuổi thì có. Nó biết mình đang buồn. Nó biết mình muốn được ôm. Nó phân biệt được tiếng cười của mẹ với tiếng cười của người lạ. Không cần được dạy. Không cần dữ liệu training.
Cảm xúc và nhận thức về lý do tồn tại của bản thân là thứ con người có tự nhiên, và AI hiện tại chưa có, dù nó có thể mô phỏng trông rất giống.
Không phải AI không đủ thông minh. Mà AI đang thiếu thứ quan trọng nhất để thực sự là con người.
5. Vậy thứ con người nên học bây giờ là gì?
Không phải là học ít toán hơn. Cũng không phải bỏ logic đi.
Mà là học toán theo một cách khác. Học để cảm nhận được tại sao bài toán này đẹp, để nhận ra mình thích hay ghét nó, để kết nối nó với một vấn đề khác trong cuộc sống thực, để hỏi được câu “điều này có ý nghĩa gì với tôi và với người xung quanh tôi?”
Không phải điểm 10 toán. Mà là điểm 10 toán kết hợp với việc biết mình muốn dùng toán để làm gì. Đó mới là thứ AI không thể thay thế.
Theo quan sát của tôi, những người đang làm việc hiệu quả nhất trong môi trường có AI không phải là những người giỏi kỹ thuật nhất. Mà là những người biết đặt câu hỏi đúng, kết nối các mảnh thông tin rời rạc lại với nhau, và hiểu được mình đang cố giải quyết vấn đề gì, cho ai, và tại sao điều đó quan trọng.
Đó là kỹ năng con người. Đó là kỹ năng bắt đầu từ cảm xúc và nhận thức, không phải từ đáp án.
Tôi không có câu trả lời hoàn hảo cho việc hệ thống giáo dục nên thay đổi cụ thể như thế nào. Đó là bài toán liên quan đến chính sách, văn hóa, và hàng chục biến số phức tạp khác mà một bài viết không thể giải quyết được.
Nhưng ở cấp độ cá nhân, có một điều tôi khá chắc: nếu bạn đang học, hoặc đang có con đang học, câu hỏi quan trọng nhất không phải là “làm sao để điểm cao hơn?” mà là “mình đang học điều này để làm gì, và mình cảm thấy gì khi học nó?”
Câu hỏi đó nghe có vẻ mềm, có vẻ triết học. Nhưng trong thế giới mà AI giải được bất kỳ bài toán logic nào trong vài giây, đó lại là câu hỏi thực tế nhất bạn có thể tự hỏi mình.
Hy vọng bài này có ích với ai đó đang suy nghĩ về chủ đề này!
